alt

KLAK, KLAKARI I KLAKORI

Piše: Mašo Čekić

 

                      Klak, kreč ili vapno, pronađen je na ostacima najstarijih građevina na svijetu pa  njegova prizvodnja spada u najstarije zanate u istoriji. Kako u našim krajevima obilujemo krečnim kamenom, a istoriju dijelimo sa starim civilizacijama i narodima, sigurno je i proizvodnja klaka počela rano, kao važna aktivnost domicilnog stanovništva. U izgradnju grčkih, ilirskih i rimskih risanskih utvrđenja, velikih javnih objekata, grčkih i rimskih vila, kula stražara i drugih građevina prije više od dvije hiljade godina korišten je klak. Sama riječ je latinskog porijekla, dok su riječi kreč i vapno turskog odnosno slavenskog korjena. Udomaćena riječ klak može upućivati na vrijeme početaka njegove proizvodnje u Boki Kotorskoj, a latinski korjen ove riječi ugrađen je u većini  romanskih jezika.

                       Nalaza o tome gdje je i kada počela proizvodnja klaka u Boki Kotorskoj nema ali je realno pretpostaviti da se to desilo na Luštici . Tamo je živio i prvi kamenar zabilježen u arhivskom dokumentu. Bio je to Nikola Bogdanović koji se 1335. bavio proizvodnjom klaka. U minulim vjekovima klak se proizvodio i u drugim djelovima Boke Kotorske, posebno u Grblju, ali je nekako Luštica, naravno sa Krtolima, postala sinonim za kvalitet klaka. Relativno jednostavna ali fizički teška proizvodnja, smještala se  uz obalu ili put i to tamo gdje je dosta kamena i šume u velikim količinama pa je iza klakara često ostajala golet. Klak se koristio u građevinarstvu ali i u drugim oblastima pa je tražnja bila velika. I države su to koristile uvođenjem poreza na sječu šume, upotrebu kamena, na količinu klaka, trgovinu i ko zna na što sve ne.

                        I mala luštička opština koristila je klak za dopunu svoga budžeta. Tako je  1922.godine porez za balu drva za klačine iznosio jednu  krunu. Bilo je to previše pa su se klakari bunili. Nekoliko godina kasnije porez je za ubranu balu drva bio 0,50 para ako je klak bio za prodaju, a 0,25 para ako je bio za vlasite potrebe. Porez se, prema odluci luštičke opštine, plaćao i za klačine i to od 100 do 300 dinara, zavisno od veličine klačine.

A klačina je peć za proizvodnju klaka. Najstarija je otkrivena u Mesopotamiji, a radila je  prije 4.000 godina.

Klačina je specifična kamena građevina valjkastog oblika, široka 2 do 4 metra, visoka i do šest pa i više metara. Sredina klačine popunjava se granama, kamenom i nabijenom zemljom. Sve je u funkciji zadržavanja određene temperaturu koja topi kamen i pretvara ga u klak. Vatra se loži  kroz poseban otvor, a loži se bez prestanka nekoliko dana, što zavisi od veličine klačine. Treperenje vazduha na vrhu klačine znak je da gori i poslednji red kamena, da je pečenje pri kraju. Da bi se kamen pretvorio u klak potrebna je temperatura od 900 do 1200 stepni C. U klačini, klak je u grumenu ili prahu, prljavo bijele boje i bez mirisa. U dodiru sa vodom, burno reaguje i razvija visoku temperaturu pa  se taj posao mora obavljati izuzetno pažljivo i najčešće u dubokim rupama iskopanim u zemlji.

                          Koliko je proizvodnja klaka u Krtolima bila od značaja i na cijeni svjedoči i predanje o nastanku jednog od krtoljskih starih prezimena: Klakor. Priču je zabilježilo više autora.

Klakori su starosjedioci Krtola, potomci Dapka sa Brda kod Prevlake. Dapčići su se pročuli kao vrijedni poljoprivrednici ali i proizvođači najkvalitetnijeg klaka pa nije čudo što su dobili nadimak: Klakor. Od nadimka nastalo je prezime Klakorović koje se postepeno gubi, a  ostaje prezime Klakor. U slavu jednog od najstarijih zanata u Boki Kotorskoj. Pravo na takvu čast (priznaćete da poznajete malo ljudi koji se prezivaju po zanatu predaka) imaju samo oni koji su se potvrdili i dokazali da boljih od njih nije bilo. Boljih klakara od Luštičana i Krtoljana teško da se moglo naći i na širem području istočne obale Jadrana, a Klakori su prednjačili.

Istoriji tog zanata i generacijama bokeških klakara valjalo bi se odužiti. Rekonstruisana stara klačina bila bi najljepši spomenik.( možda baš ova sa slike, u uvali Mirišta) Za sjećanje, zahvalnost i nauk mlađima. Da znaju i nauče: svaki kamen i svaka grana, mrče i maginje, dio su istorije, dio onoga što je priroda podarila Bokeljima da istraju i traju!