Morem uglacan kamen

Morem uglačan kamen

                                    MOREM  UGLAČAN KAMEN

                                  Priče i slike iz istorije bokeške muzike

       U arhivskoj građi, posebno muzičkim arhivarijama (istina, rijetkim), narodnim igrama, pjesmama, nošnji, običajima i  sjećanju, dovoljno je dokaza za tvrdnju da su pjesma, muzika i igra  nerazdvojni dio života ljudi na bokeškim obalama i to od vremena kada je zajedništvo ljudi i obala nastalo.

        Muzika u Boki, do sada,  nije privukla posebnu pažnju naučnika pa je nevelik broj otkrivenih dokumenata i drugih dokaza o trajanju muzike na ovim prostorima . I toliko sačuvanog, daje nam pravo da  govorimo o  dometima Bokelja u  muzičkoj umjetnosti, gotovo koliko u slikarstvu, vajarstvu ili pozorišnoj umjetnosti.

        Bez obzira što nema ili je malo  sačuvanih dokumenata za antički, rimski  i period do dolaska Slovena, teško je i predpostaviti da nema muzike u Boki koja se i tada nalazi na mapi važnih puteva.

         Prije četiri hiljade godina Bokelji kuju zlatne i srebrne sjekire, noževe i nakit te obrađuju kamen, a prve crteže naslikali su prije  2.800 godina. Obredi u slavu predaka, božanstava, lova i ribolova uz zlatni pribor, svakako su  imali i muzičku podlogu odnosno ritmičku i pjevačku.  Upravo ritualna muzika i pjesma obilježiće brojne vijekove u evropskoj i svjetskoj muzici.

        Pomorstvo, kao prva i osnovna odrednica  života, Bokelje rano odvodi duž svih obala Mediterana. Vraćajući se, donosili su materijalno ali i duhovno bogatsvo drugih, oplemenili ga svojim mirisom i potrebama. Iz zaleđa, ljudi su stizali na obale Boke da nađu svoje mjesto pod Suncem Mediterana . I oni su donijeli miris i duh svojih predaka, svojih  brda i dolova. Sve se stopilo u bokeške vrijednosti!

I to kakve!

        Mr Zlata Marjanović, istražujući vokalno-muzičku tradiciju  u Boki je zapisala:

… Bokeljsko muzičko narodno izražavanje je višeslojno, jer njegovi nosioci su istoga, dinarskog, porekla – narod koga je dinarska struja vekovima nosila na primorje, gde je, sudarajući se sa sobom i svojim muziciranjem, poput onih, bokeljskih planina i onoga, katkad, penušavo–valovitoga mora postao Bokelj  ….  

 …. Dok se u planinama, slabo pristupačnim, gde su ljudi na neki način zatvoreni i sami sebi dovoljni, od davnina pevalo pre svega u okviru nekog obreda, more je kao vekovni ‘prenosnik’ drugačije kulture, omogućilo večernje zabave, prepune ljubavnog udvaranja praćenog muziciranjem. Primorski stil karakterišu primamljive kantilene, koje su zasnovane uglavnom na durskom tonalitetu, a prati ih tekst najčešće ljubavne sadržine. Podloga im je često ‘osmišljena’ dodavanjem dva ili više glasova, ili pak nekog instrumenta , što rezultira još jednom, za nekadašnjeg Dinarca novom, muzičkom dimenzijom – harmonskim načinom razmišljanja. Pri tom ne bi trebalo zaboraviti da na sličan način muziciraju i ostali primorci, sa obe strane Jadranskog mora.

Bokeljska muzička tradiciju na zanimljiv način spaja elemente i priorskog i brdskog  načina izražavanja. Ako bi muzičku tradiciju Boke Kotorske trebalo sažeto opisati, za to bi bila dovoljna samo jedna rečenica, sastavljena od samo tri reči: morem uglačan kamen”. 

Samo kratko podsjećanje na priče i slike te značajnije datume iz muzičke istorije Boke dovoljne su za ilustraciju:

XI – XII  vijek                                                 

Jedno od najvažnijih muzičkih djela beneventanskog izvora na istočnoj obali Jadrana je  kotorski Lekcionar-Pontifikal  iz 12. vijeka koji je pronađen i čuva se u Petrogradu, u  biblioteci Ruske akademije nauka. Ovi autentični muzicki spomenici XI i XII vijeka govore o dometima crkvene muzičke umjetnosti koja je u ranom Srednjem vijeku njegovana u Kotorskoj biskupiji.

1281. – 1294. god.

U Kotoru  djeluje, kao zakleti notar, magistar Toma iz grada Fermo u Italiji, za koga se pretpostavlja da je bio i prvi nastavnik tada formirane kotorske Gramatikalne škole, tipične srednjevjekovne obrazovne institucije u kojoj su se izučavale nauke trivijuma (gramatika, retorika i metafizika) ili

kvadrivijuma (aritmetika, geometrija, astronomija i muzika).

XV – VIII vijek-  vrijeme bugarštice, epske, lirske i mješovite pjesme u Boki  

                           Među brojnim sačuvanim je i jedna sa melodijskom linijom.

1488. god. –

Fra. GABRIELI gradi orgulje u crkvi Svetog Tripuna 

                     ( 6 registara, 47 dirki, hromatika )

Ljudevit Paskvalić

              MARTINJSKE IGRE

            ( napisano oko 1525.god.)

Radost i pjesma posvuda odjekuje gradom i buka

radosne svjetine nebeski dostiže svod.

Mnoga vode se kola po raspuću širokih staza,

pleše djeva skup, svaka uz dragana svog.

………………………………………………………….

Zemlja ječi od udara nogu, od graje pak eter,

svedeni krovovi pak vedar umnažaju pjev.

Razne su svirale tu: talabasi, rogovi, trube,

pa i čegrtaljke još, istočnih bogova zov.

Timotej Cizila

                             ZLATNI  VO

                           ( pisan 1624. god.)

Vitez – pobjednik ( viteške igre uz karnevalske svečanosti u kotoru)

sa osvojenim plaštom ide kući praćen javnim sviračem ili trubačem, koji veselo ide pred njim i svira.

1628. god. –

Rođen je u Budvi Krsto Ivanović, čuveni pisac libreta za 

                     brojna muzička djela poznatih kompozitora

Marko Martinović

                      PERAŠKE  POKLADE  GODINE  1715. 

Igre, kola i svečanosti, što će se obaviti, ako se Gospodinu svidi, u iduću nedjelju poslije podne na peraškoj pijaci

………………………………………………………………………………………..

uz poklike svega naroda, uz pet hitaca iz mužara i udarnje bubnja.

Zatim su dva lakaja sa četiri dvorske dame plesala uz udaranje kitara i bubnja.

Nakon toga mladići, otkrivši lice, igraju  kolo i pjevaju po mjesnom običaju.               

Zatim slijedi let sa pilastra zvonika, a kad dovrši let, udarit će pifare i bubanj…

zatim, bude li još rano, plesači će jedan po jedan prihvatiti svoju dvorsku damu, da plešu strane plesove uz svirku.

zapazi li se,  da se još nije uhvatio mrak, moći će se izvesti koje drugo kolo po našem običaju, pa i drugi plesovi…

Kad sve dovrši, mnogo će se pucati, uz udaranje bubnja, pifara i kitara…

1740.godina –

Čuveni graditelj orgulja Pietro Nachini ( Petar Nakić) gradi orgulje u crkvama u  Perastu i na Prčnju

Sredina XVIII vijeka – Herceg Novi:

Zapisano je sjećanje na sveštenika, padre Tomasa Guerra koji je, bolje od bilo koga, pjevao uz gusle.

1790.god. – 

Organizovana dva velika banketa povodom Sv.Tripuna a       

                     račun ispostavljen i za muzičare: trubače i bubnjare

Francuzi u Boki

Podolasku, 1805.godine, Francuzi u Boki rade na otvaranju Kazina u kotoru. Bilo je to mjesto za razonudu, muziku i pjesmu.

Dobroćani zabranjuju ženama pristup Kotoru – „grlu pakla“.

1839.god.

Nezamjenjivu ulogu u razvoju muzičkog  stvaralaštva imala su pjevačka društva koja se u Boki javljaju  u prvoj polovini XIX vijeka . Prvo je počelo sradomSrpsko pjevačko društvo “Jsdinstvo” (osnovanou Kotoru 1839. god.)  Inicijatori njegovog osnivanja bili su članovi Hora kotorskih pjevača koji su još 1830. godine izveli prigodan program na Cetinju, prilikom sahrane Petra I Petrovića Njegoša. Njegov umjetnički rukovodilac bio je Čeh Bures, koji je istodobno vodio i Vojnu muziku. Nešto kasnije (1865.), društvo je osnovalo orkestar koji je vodio Jeronim Fiorela, orguljaš i kompozitor crkvene muzike. Zajednički nastup hora i orkestra održan je 1867. godine u dvorani “Slavjanski čitaonice”.

1843.god.

Za razvoj muzike u Boki Kotorskoj, od velikog značaja je bilo osnivanje Kotorskog duvačkog orkestra (1843.) kome je od austrijskih vlasti bio određen “Pravilnik” pod imenom “Građanska glazba grada Kotora”

1854 god.

U Kotoru rođena Jelisaveta Popović, prva kompozitoka na tlu današnje Crne Gore

1866. god.

Jeronim Fiorela, orguljaš u katedrali Svetog Tripuna, osnovao je u Kotoru privatnu muzičku školu

Krajem XIX vijeka,

U Mulu je  osnovan mješoviti orkestar, sa ciljem da razvija muzičku kulturu i njeguje narodno stvaralaštvo.

1891. godine

Učitelj Antun Želaić u Tivtu osniva prvi zabavni orkestar

1896 god. – U Beogradu Dionisije de Sarno izdao brošuru: Uspomene iz perasta- Narodne pjesme za pjevanje i klavir“.

1900.god. –  Muzičke škole u Boki Kotorskoj: (prema državnim statističkim  knjigama)

                     Kotor, dvije

                     Tivat

                     Muo

                     Perast                     

                     Škola pjevnja radi u Kotoru

XIX i XX vijek

U Boki Kotorskoj, posebno Kotoru, djeluju brojni domaći i strani muzičari-kompozitori i  pedagozi .Ostavili su značajna muzička djela koja se izvode i danas.Posebnu ulogu u izučavanju njihovog stvaralaštva imaju bokeljske muzičke škole, gradske muzike, muzički festivali i muzičke radionice.

Kraj XVII i početak XIX vijeka –

Formiranje brojnih pjevačkih i muzičkih grupa u Boki Kotorskoj, posebno tamburaških orkestara. Vrijeme formiranja gradskih muzika u Tivtu (1908.),

Herceg Novom (1886), Budvi (1906), Tivtu (1908), Mjesne muzike u Đenovićima (1929), a osniva se i prvi Folklorni ansambl “Sloga” u Đenovićima (1937).

1907 god.- Češki etnolog, muzičar i slikar Lodovik Kuba u Boki Kotorskoj zabilježio je 131 notni natpis (čuvaju se u HAZU – Zagreb) pjesama koje su pjevali Bokelji

1919 god.- Osnovano Tamburaško društvo “Napredak” u Gornjoj Lastvi

1919 god.- U Jadranskom domu –Lepetane osnovana tamburaška sekcija

1925 g0d.- U Jadranskoj straži u Tivtu osnovan hor

1933 god.- Kulturno-prosvjetno društvo “Ljudevit Gaj” u Donjoj Lastvi osniva hor

U bokeškoj muzičkoj istoriji, od instrumenata,  najčešće se pominju:

Gusle – narodni instrument čije porijeklo nije utvrđeno. Prema jednoj predpostavci na Balkan su stigle sa Slovenima, a prema drugoj, ilirskog su porijekla.

Diple-  tradicionalni duvački muzički instrument koji se svira sa i bez mijeha.

Orgulje – spadaju u najsloženije instrumente. Jednostavnije orgulje poznate su u staroj  Kini, Grčkoj i Rimu, a najznačajnije grade se u doba baroka. U hrišćanske crkve  uvodi ih Vizantija.

Bubnjevi – talambasi – najstariji muzički instrument.

Gitara-  žičani instrument kojeg u Španiju donose Arapi. Od XVII vijeka svira se u cijeloj Evropi

Lijerica- gudački instrument porijeklom iz istočnog Sredozemlja. Na obale Jadrana širi se krajem  XVIII i u XIX vijeku.

Tambura – narodni tradicionalni žičani instrument. U Bosnu i Srbiju donijeli su ga Turci, a iz Bosne prelazi u Slavoniju i Bačku u XVIII i XIX vijeku. Iz Slavonije tambura stiže u Mađarsku, a krajem XIX vijeka i u naše krajeve.

Mandolina – žičani instrument izuzetnog zvuka, gotovo violinskog. Potrebno je dosta znanja i talenta da bi se svirala. Kao mandola pominje se 1589, a ime mandolina 8 manja mandola)  potiče od XVIII vijeka.