alt

Slavni grad Stoli i Saraceni

                     

Piše: Mašo Čekić                          

Legenda o gradu Stoli u Boki Kotorskoj započinje u vrijeme kada su Istočni Goti, iz Panonije stigli na obale bajkovitog zaliva. Tada počinje brži razvoj utvrđenog mjesta, kojeg podigoše Rimljani za svoje vladavine Bokom Kotorskom. Grad se smjestilo pored puta, što je spajao nekoliko provincija, i mora, koje je cijelom kraju značio život u miru i obilju. U zaleđu planina Orjen, u podnožju dosta ravnice, nedaleko Risan i Kotor, stari i bogati gradovi, a preko puta Luštica, kao štit od svih nedaća. Stoli brzo postade stanište doseljenika koji nijesu žalili truda da grade i sagrade veliki grad. Grad postade važan privredni i trgovački centar.

Istočni Gotizvani i Ostrogoti su bili varvarsko germansko pleme koje je s istoka došlo na prostore Zapadnog, a potom i Istočnog Rimskog Carstva. Najznačajniji kralj Ostrogota je bio Teodorik Veliki, rođen 454 godine, nekako u isto vrijeme kada Goti, predvođeni kraljem Valamerom, pobjeđuju Hune u bici kod Neda. Od tada  prestaje njihov vazalski odnos, uspostavljen jačanjem Huna 370 godine. Upravo u vrijeme vazalskog odnosa, Goti sa Hunima stižu na Balkan, a nakon bitke kod Neda stvaraju svoje kraljevstvo u Panoniji. Ubrzo sklapaju uniju s Tračanskim Gotima, pa ih od tada istorija pamti kao Istočne Gote. Bilo je to vrijeme kralja Teodemira, sina Valemerovog.

U to doba valja tražiti početak priče o staroslavnom gradu Stoli, smještenom u Boki Kotorskoj, na prostoru gdje se danas nalaze Đenovići i Baošići. U blizini grada, o kojemu tek samo legenda postoji i neke istorijske pretpostavke, bilo je naselje Kumbor. Ime mu je latinskog korjena sa značenjem „predgrađe“ jer je Kumbor bio predgrađe grada Stoli. Grad se, pretpostavljaju istoričari, razvio s dolaskom Gota, a procvat je doživio u vrijeme kralja Teodorika. Poslije njegove smrti 526 godine, veliko kraljevstvo, koje se protezalo od Srema, preko Panonije, a južno, od Boke Kotorske preko Dalmacije, Italije i Provanse do Španije, se raspalo. Car Justinijan je novi gospodar Istočnog Rimskog Carstva, odnosno Vizantije, a  Boka Kotorska je dio te velike teritorije. Stupio je na prijestolje 527.godine, naslijedivši dobro organizovanu državu, jaku i veliku vojsku i punu državnu blagajnu. To mu je omogućilo da krene u osvajačke pohode, sruši varvarske države, Vandalsku i Ostrogotsku, i proširi vlast na Ilirik, Italiju, Sjevernu Afriku i dio Španije.

Grad Stoli uspješno se razvijao i u doba Justinijana. Privlačio je bogatstvom i ljepotom, pa su ga, pored trgovaca i putnika, sve češće pohodili doseljenici iz dalekih rimskih pokrajina. Grad se širio i dobijao sve značajniju ulogu u privrednom životu oblasti Duklje, u sastavu Vizantije. Dolaskom Vizantije, gradu predstoji period blagostanja i mira, sve do sredine VII vijeka kada počinju provale Slovena. Nije ih zaustavila ni moćna Vizantija koja je brojne gradove posebno utvrdila kako bi se lakše oduprla najezdi novih plemena. Sigurno je i grad Stoli imao jake bedeme i kule mada se u istoriji govori o kotorskim utvrdama, a Stoli se i ne pominje. Legenda je, a to je sadržaj ove priče, pretekla period dug 1500 godina, dok su mnogi istorisjki izvori za to vrijeme izgubljeni, a da se o njima ništa ne zna. Ovako, legendi vjerujemo ili ne, ali je lijepo čuti. Narod koji ima sačuvene legende ima i bogatu prošlost. A priča o gradu Stoli ide dalje jer se, dolaskom Slovena, grad i dalje razvija sve do četrdesetih godina IX vijeka. Tada počinju nevolje.

Boku Kotorsku pohode neprijateljski raspoloženi Saraceni, narod nastao u VIII vijeku. Bili su pripadnici različitih plemena, uglavnom iz sjevernog dijela Afrike i svi su bili gusari. Već u IX vijeku postali su strah i trepet, dominirajući Sredozemnim morem. Ubijaju više stotina hiljada ljudi na grčkim ostrvima, Siciliji, Južnoj Italiji i Španiji. Osnivaju male države – emirate: na Kritu, Siciliji i Apulski emirat sa sjedištem u Bariju. Saracenska flota, s osloncem na Bari, tokom IX vijeka je u više navrata napadala istočne obale Jadrana. Najstariji dokumenat o napadima potiče iz 840. godine. Tada je saracenska flota koju je vodio berberski admiral Sahib Kalfun, iz tek osvojenog Barija, krenula na istočnu jadransu obalu, a 842. godine napala je i opljačkala Kotor i Budvu, a predpostavlja se da tada počinje i stradanje grada Stoli. Saraceni se nastanjuju na jadranskim otocima gdje ostaju do pred kraj IX vijeka, a neki istoričari smatraju i znatno duže. Za vrijeme emira Savdana u Apuliji od 866. – 869. godine, saracenska flota s 36 ratnih brodova, pod admiralom Saba, napada južnojadransko primorje i zauzima Boku Kotorsku. Tom prilikom Saraceni su popalili gradove Kotor i Budvu, a prema legendi zapaljen je i uništen Stoli. Napadi se nastavljaju pa su tako Saraceni, sa  4 broda gusara 872. godine, kad već nije postojao Apulski emirat, preko Otranta upali na Jadran, napali i opljačkali više obalnih gradova od Boke Kotorske sve do otoka Brača. Saracenski gusari i 875. provaljuju, a njihovi pomorski napadi na Jadranu traju sve do početka 12. vijeka.

Slavnom gradu Stoli tako su presudili Saraceni. Ono što je preteklo, nestalo je u moru, u zemljotresima koji su često pohodili Boku Kotorsku. Legendu ništa ne može uništiti. Traje i danas, koliko god nestvarna bila priča o slavnom i moćnom gradu o kome nema sačuvanih istorijskih izvora. Nagovještaji njegovog postojanja dovoljni su pojedinim istoričarima da ga bar pomenu.

Kažu, za lijepog vremena i mirnog mora, vide se ostaci gradskih zidina u moru, zapadno od Đenovića. A imenom Stoli i danas se naziva dio tog mjesta. Za našu priču dovoljno.