alt

Zaboravljene bokeške Muzičke škole

Mali broj muzikologa bavi se muzičkom tradicijom Boke. Do sada objavljeni radovi ukazuju na bogatu muzičku tradiciju i pored činjenice da je o tome otkriven neveliki broj arhivskih dokumenata.

Do sada poznata, arhivska dokumenta vode nas do prvih srednjevjekovnih orgulja 1488. godine u katedrali Svetog Tripuna, srednjevjekovne kotorske Gramatikalne škole u kojoj se, po pravilima takve škole u Evropi toga doba, učila muzika, do renesansnih pjesnika koji su slavili ljubav ( a kakve su to pjesme ljubavne bez nekog instrumenta), živih opisa raspjevanih i razigranih svečarskih noći na bokeškim trgovima XVI i XVII vijeka, do popisa niza instrumenata uz javne priredbe, proslave  i karnevalske svečanosti.

Doba baroka ostavlja tragove u svim lijepim umjetnostima, dovodi glasovite umjetnike pa i muzičke stručnjake i graditelje orgulja u Boku.

Instrumenti i orkestri koje pominju pjesnici i hroničari, a potom istraživači i arhivska građa, nameću pitanje učenja: teorije i muziciranja.

Mada često naglašavamo da u Boku dolaze školovani i poznati stranci, ipak je dovoljno prostora za tvrdnju da su, školujući se u Boki i van nje, Bokelji bili muzički obrazovani, imali potrebu da aktuelnu evropsku muziku prenesu u Boku, a  pri tom sačuvaju autohtonost u pjesmi i igri. Onako kako je to utvrdila mr Zlata Marjanović: spoj tradicija planinskog zaleđa i bokeljksih obala, satkanih u specifičan bokeljski zvuk i ritam, sličan čudesnoj prirodnoj pojavi glačanja kamena morem!

Renesansno pjesništvo, ljubav prema muzičkim instrumentima, pjesmi i igri, i sve ono uzvišeno što renesansa donosi u gradovima Italije i širi Mediteranom  stvara i bokešku pjesmu. Jednostavno lijepu, višeglasnu i specifičnu u jedinstvenoj mediteranskoj pojavi klapskog pjevanja.

Ta bokeška pjesma slična je klapskom pjevanju u okruženju koliko i bilo koja u sklopu pomenutog mediteranskog kruga. I stara je koliko kotorska renesansna poezija!

Takvu ocjenu izrekli smo proljetost, u Antikom fagotu, pripremajući multimedijalno veče „Morem izglačan kamen“ u okviru Žućenica fest-a .

Gotovo istu ocjenu dao je i dr Jakša Primorac iz Hrvatske akademije znanosti i umjetnosti, ljetos na naučnom skupu u Perastu.

Naprosto, bez obzira na postojanje arhivske građe ili posredna saznanja, do sada poznato o bokeškoj muzičkoj tradiciji, upućuje na takav zaključak. Koliko smo u pravu, pokazaće naredna istraživanja koja će, to je sasvim sigurno, dati nove dokaze o kontinuitetu muzičkog života u Boki.

Kada se govori o muzičkom obrazovanju i muzičkim školama situacija je slična, mada za XVIII, XIX i XX vijek ima poprilično  arhivske građe.

Na do sada ispisanim stranicama  istorije muzike u Boki i Crnoj Gori samo se stidljivo spominju, kao sporadični slučajevi, učenje sviranja na instrumentima ili pojedini muzičari i kompozitori, uglavnom strani, koji su vodili tečajeve ili privatne muzičke škole.

A dokaza našoj tvrdnji da je školovanje muzičara ili učenje sviranja i pjevanja u Boki prisutno u kontinuitetu više vjekova, a posebno od osnivanja Srpskog pjevačkog društva „Jedinstvo“ do danas ima dosta.

Valja podsjetiti na nekoliko pokazatelja, ne računajući sve ono, višestruko specifično i značajno, ostvareno u crkvama na planu muziciranja, solo i horskog  pjevanja.

Teško je zamisliti zabavu u „Plemićkom klubu“ u Kotoru, osnovanom 1797. godine po ugledu na evropske klubove, bez muzike i pjesme, bez svirača i pjevača. A Klub se kao „Casino nobile“ razvijao dvadesetak godina. A kako bez muziciranja zamisliti večeri u salonima bokeljskog plemstva XVI i XVII vijeka,  kada iz toga vremena imamo veleičanstvene opise pučkih  karnevalskih i zabava u slavu vina sa dosta muzike, pjesme i igre.

Sredinom devetnaestog vijeka djeluje Društveni klub, pa slavjanske čitaonice  koje povlače osnivanje brojnih društava, klubova, sekcija sa i bez nacionalnog prizvuka, u eri svekolikog nacionalnog buđenja.

Kotor ima duvački orkestar već 1842, obnavlja ga Jerolim Fjoreli 1867.

Fjoreli radi kao orguljaš i horovođa, a vodi i privatnu muzičku školu . Od 1866 u sklopu SPD „Jedinstvo“ Fjoreli vodi Kamerni orkestar koji muzicira nekoliko sezona, da bi 1872 počela sa radom „Banda Fjoreli“, orkestar koji se po svim karakteristikama uvrštava u filharmonijske.

KUD „Zora“ u Dobroti 1890 godine broji tridesetak članova u tamburaškom orkestru kojeg čine zajedno dame i gospoda. Dobroćani.

Godinu kasnije u Tivtu je osnovan Orkestar Antuna Žeželića, 1897 Tivat dobija Glazbeno društvo „Sloga“, a  1899.  Muo dobija glasoviti hor: „Hrvatsko pjevačko društvo „Zvonimir“. U osnivanje društva, nekoliko godina rada na muzičkoj edukaciji Muljana uložio je padre Konrad.

Iste godine u Donjoj Lastvi rade dva orkestra: tamburaški  i gudački. Godine 1900 u Perastu se osniva Peraško tamburaško društvo „Zmajević“.

U Tivtu se 1906. osniva Tamburaški orkestar „Starčević“, 1909 Glazbeno prosvjetno društvo …

Društva i muzičke sekcije djeluju u Herceg Novom, ali i u Kumboru, Đenovićima, Bijeloj i drugim mjestima.

U prvim decenijama XX vijeka u Kotoru djeluje „Schola cantorum Catarensis“ koju vodi franjevac Benvenuto Rode, orguljaš i horovođa.

Gotovo 140 različitih društava koji su kao djelatnost imali i muziku, osnovano je u Boki tokom XIX  i XX stoljeća. Koliko je muzičara prošlo kroz  ta društva? Koliko generacija ?

Valja se vratiti pitanju: gdje su učili muziku, ako nije bilo muzičkih škola ?

Zanemariti muzički život, kakav je bio u Boki tokom minula tri vijeka, samo zbog toga što nije bilo državnih muzičkih škola ili nije otkriveno dovoljno arhivskih dokumenata, nedopustivo je. A upravo to radimo, makar kada su u pitanju tekstovi na različitim portalima, turističkim informatorima ali i u ozbiljnim tekstovima sa oznakama naučnog rada.

Odgovor na pitanje o učenju muzike logičan je i samonametljiv: Učilo se u krugu društava, od starijih, sa ili bez nota, mukotrpno i stalno. Na sreću, i od školovanih muzičara i kompozitora koji, istina, dolaze sa strane, ali se vrsni muzičari i kompozitori javljaju i u našoj sredini.

Glavni učitelj, ipak je  bila ljubav prema muzici i muziciranju.

Ali, naučilo se i muziciralo, do Beča se i gostovalo. A to nije mogao diletant!

Konačno, pronašli smo i dokaze da je to i takvo muziciranje priznavala i država.

U „Općinskom rječniku“ štampanom u Beču 1908. godine, na osnovu rezultata narodnog popisa iz 1900.godine , prepoznate su muzičke škole u Boki Kotorskoj o kojima se do sada nije govorilo.

Za sada pouzdano ne znamo ko je osnivač tih škola, ali je predpostaviti da su imale značajan uspjeh u radu kada su uvrštene u statističke državne knjige, paralelno sa tadašnjim državnim pučkim i srednjim školama.

Vjerujem da su bile u funkciji tadašnjih muzičkih društava, orkestara i horova. Rad i značaj tih škola bio je toliko značajan da ih je državna popisivačka komisija uvrstila u red obrazovnih institucija tog vremena.

Na strani 42 „Općinskog rječnika“ kaže se da „dvije glazbene škole“ postoje u Kotoru, a posebno je izdvojeno postojanje Škole za pjevanje (predpostavljam, one koju je vodio Benvenuto Rode).

Četvrta bokeška muzička škola 1900. godine radi u Donjem Kantunu u Tivtu, peta djeluje u Perastu, a šesta „glazbena škola“ radi u malom ribarskom Mulu.

Tako to tvrde austrougarski statističari, a današnji muzikolozi kažu da su muzičke škole u Crnoj Gori ( vjerujem da tu spada i Boka) mnogo „mlađe“.

Istina, ima i „mlađih“ kao što je tridesetih godina XX vijeka bila muzička škola u Tivtu, otvorena u sklopu Sokolskog društva.

U toj školi učila se teorija muzike i pjevanje, a od instrumenata klavir, violina i duvački instrumenti. Među profesorima je bio i dirigent Orkestra tadašnje Ratne mornarice  Maks Unger, kompozotor i poznati teoretičar muzike, izvrsni poznavalac Betovenovog stvaralaštva. Njegovom zaslugom u Tivtu se tada izvode simfonijska djela. Profesori ove škole su bili Ferdo Filipić, Alojz Kolman, Bogumil Benko i Ljubica Drogsler.

U toj školi osnovno muzičko obrazovanje stekao je i kasnije čuveni tenor Milivoj Bačanović.

U Kotoru, nakon II svjetskog rata do 1947 djeluje i privatna Muzička škola Vide Matjan koja prerasta u državnu Osnovnu muzičku školu.

U sezoni 1955/56  u Kotoru djeluje gradski profesionalni Simfonijski orkestar. I on je pored niza kulturnih institucija i drugih organizacija u „nacionalnom interesu“ preseljen bez pitanja u Podgoricu.

Ako je to bio državni interes, u redu, ali nije u redu zaboraviti ovakvu, tek i samo novinarski ili  u znaku rubrika „iz mog pera“ zabilježenu muzičku istoriju Boke i njene škole.

Ili sam u krivu, s obzirom da sam uvjek mislio da je prvo pozorište u Crnoj Gori osnovano 1809. u Kotoru, pa su me ispravili da je to bilo na Cetinju sto godina poslije –  jer Kotor te 1809 godine nije bio dio Crne Gore.

Sada se stvari ponavljaju u oblasti muzike.

Ako ovo do sada nije ilustrativno za naše tvrdnje, možemo početi priču o džezu.

Crnogorski savremeni džezisti kažu da se o crnogorskom džez muziciranju može govoriti  tek od prije par godina: uglavnom njihovim dolaskom  ili počecima rada.

A što je bilo 1928. godine u Kotoru?

Tamo je žario i palio u Kafani „Dojmi“  kotorski Džez orkestar.

U Tivtu džez orkestar je formiran 1932 i dobi ime „Slavuj“.

I fotografiju orkestra, kao poster, za dokaz onima koji danas negiraju  prve bokeške džezere.

Crnogorske  džezere, ispravnije je.

Možda me opet demantuju. Uostalom, posebnu priču posvetiću džezu.