Iz štampe je izašla publikacija „Vrmac – Arheologija nevidljiva baština“, kruna istoimenog istraživačkog projekta koji je donio nova saznanja o najstarijim slojevima života na prostoru Vrmca. Najznačajnije otkriće jeste potvrda prve praistorijske pećinske nastambe na teritoriji Opštine Tivat – lokaliteta poznatog kao Vilina jama, čime je po prvi put arheološki potvrđena pećinska aktivnost iz neolita, bronzanog i gvozdenog doba na ovom području.
Projekat je podržan od strane Turističke organizacije Tivat kroz Javni poziv za učešće u postupku raspodjele sredstava za odabir projekata valorizacije kulturne baštine koji se odnose na arheološka istraživanja, konzervatorske i restauratorske radove, rekonstrukciju i promociju kulturnih dobara na teritoriji Opštine Tivat, a njegov nosilac je Kulturno-zavičajno udruženje Napredak Gornja Lastva, koje već decenijama sistematski radi na očuvanju i valorizaciji baštine Vrmca.
Članica udruženja, arhitekta Marija Nikolić podsjeća da su se tokom godina bavili ruralnim graditeljstvom, suhozidima i obnovom maslinarstva, naglašavajući da su „neki elementi tog graditeljstva ušli u knjige istaknutih istraživača suhozidnog nasljeđa“, kao i da su objavljivali publikacije o rezidbi maslina i strategiji obnove maslinarstva na Vrmcu. „Sve što smo radili na kraju smo objavljivali, tako da postoje pisani tragovi, imamo bogato izdavaštvo, a ovo je najnovija knjiga u tom nizu“, navodi Nikolić.
Govoreći o razlozima zašto su se sada usmjerili na arheologiju, ona objašnjava da je to bio logičan korak, jer je Boka Kotorska prva velika sigurna luka na istočnoj obali Jadrana i prostor na kojem se sa sigurnošću može tvrditi da postoji kontinuitet života od najstarijih vremena. Ipak, naglašava da se tim slojem baštine do sada gotovo niko nije sistematski bavio, posebno kada je riječ o tivatskoj strani Vrmca.
Zato je u projekat uključen arheolog dr Miloš Petričević, koji je, prema njenim riječima, „zaljubljenik u svoj posao“ i koji je predano pristupio istraživanju. Ona ističe da je riječ o pionirskom poslu, jer su lokaliteti do sada bili tek naslućivani kroz gomile kamenja i toponime, ali bez ozbiljnog arheološkog tumačenja. „Ovo je tek početak nečega što bi zaista trebalo raditi ozbiljnije, ali što nije u ingerenciji nevladinih organizacija kada je riječ o iskopavanjima“, kazala je Nikolić, izražavajući nadu da će institucije prepoznati značaj nalaza.
Dr Miloš Petričević objašnjava da je projekat bio zasnovan na multidisciplinarnom pristupu – analizi aerofotografija, satelitskih snimaka, istorijske topografije i terenskim provjerama. Naglašava da Boka Kotorska u arheološkom smislu nije dovoljno mapirana, te da se često „ne zna sa koje tačke se kreće u analizi“. Upravo zato je cilj bio da se, kako kaže, „barem definišu obrisi prostora i njegovih najstarijih slojeva“.
Najznačajnijim otkrićem smatra potvrdu Vilinskih jama sjeverno od crkve Svetog Petra, iznad Donjih Bogdašića. Objašnjava da je riječ o pećini u kojoj su evidentirani tragovi aktivnosti iz neolita, bronzanog i gvozdenog doba, te da je to „prvo potvrđeno praistorijsko pećinsko stanište na teritoriji opštine Tivat“. Ističe da bez oslanjanja na narodnu predaju taj lokalitet vjerovatno ne bi bio pronađen, naglašavajući da se „nikako ne smije odustati od pučke predaje, legendi i priča koje se mogu povezati s arheološkim kontekstom“. Upravo je predanje o „Vilinoj jami“ bilo ključ za njeno lociranje.
Osim pećine, projekat je donio i nova tumačenja već poznatih lokaliteta. Petričević navodi da je na uzvišenju Kalac utvrđeno da se ne radi o tumulu, kako se ranije pretpostavljalo, već o maloj gradini iz gvozdenog doba, koju opisuje kao trenutno „najmanju praistorijsku gradinu u Boki“. Lokalitet je precizno dokumentovan fotogrametrijski i laserski, čime je, kako kaže, „spreman za buduća sistematska istraživanja koja bi mogla dati odgovore o prirodi gradinskih utvrđenja u Boki“.
Dr Petričević dodatno pojašnjava da su gradine na Vrmcu bile dio šireg sistema koji je kontrolisao uplov u zaliv i imao stratešku funkciju, ali i potencijalno služio kao refugijum u slučaju opasnosti. Posebno izdvaja Svetog Iliju, najvišu tačku Vrmca, sa koje je vizuelna komunikacija bila moguća prema Kotoru, ukazujući na kontinuitet života od bronzanog doba do antičkog perioda, o čemu svjedoče i nalazi novca Apolonije i Dirahija.
Govoreći o Pasiglavu, Petričević naglašava slojevitost lokaliteta – od praistorijskog tumula do srednjovjekovne nekropole, uz moguće postojanje crkve evidentirane na austrougarskom katastru. Takva preklapanja, kaže, svjedoče o kontinuitetu sakralnosti i značaja istaknutih tačaka u pejzažu, gdje su se kroz vjekove smjenjivali oblici gradnje i rituala.
Marija Nikolić smatra da je publikacija važna i kao dopuna ranije izrađenim studijama zaštite Vrmca, te kao argument više u prilog proglašenju parka prirode. Podsjeća da su opštine Kotor i Tivat već finansirale studiju za tu namjenu, ali da formalna zaštita još nije uslijedila. Izražava uvjerenje da bi proglašenje parka donijelo korist lokalnom stanovništvu, jer evropska praksa pokazuje da „gdje god ima parkova prirode, ljudi od toga profitiraju“.
Petričević zaključuje da je ovim projektom tek „zagrebana arheološka površina“ i da je Vrmac i dalje u velikoj mjeri terra incognita. Smatra da je samo pitanje vremena kada će nova istraživanja donijeti dodatna otkrića, jer velika i nedovoljno istražena površina tivatske strane Vrmca povećava vjerovatnoću novih nalaza.
Projekat i publikacija „Vrmac – Arheologija, nevidljiva baština“ tako predstavlja ne samo vrijedan izdavački poduhvat, već i važan korak ka sistematskoj zaštiti i boljem razumijevanju bogatog, ali dugo zanemarivanog arheološkog pejzaža Vrmca i šireg prostora Boke Kotorske.
Foto: iz publikacije “Vrmac- arheologija, nevidljiva baština”
