Dok se na lokalnom nivou već godinama čeka politička odluka o proglašenju Parka prirode Vrmac, ovo jedinstveno područje Kotora i Tivta dobilo je novu potvrdu svog značaja kroz Predlog mreže Natura 2000 u Crnoj Gori, koji je Vlada Crne Gore usvojila 26. juna 2026. godine, nakon čega je upućen Evropskoj komisiji kao zvanični dokument.
Vrmac je uvršten među Natura 2000 područjima od značaja za Zajednicu (pSCI), čime je prepoznat kao jedno od područja od izuzetnog značaja za očuvanje evropske prirodne baštine.
Usvajanjem Predloga Natura 2000 Vlada Crne Gore formalizovala je plan zaštite koji obuhvata 7.219,83 km², odnosno 44,15 odsto ukupne kopnene i morske teritorije Crne Gore. Od toga kopnena Natura 2000 područja zauzimaju 7.040,46 km², odnosno 50,97 odsto kopnene teritorije države.
Predložena Natura 2000 mreža sastoji se od 58 područja od značaja za Zajednicu (pSCI) koja zauzimaju 5.220,30 km² ili 37,8 odsto kopnene teritorije Crne Gore, 32 područja posebne zaštite za ptice (SPA) koja obuhvataju 5.104,45 km², odnosno 36,96 odsto kopnene teritorije, te sedam morskih područja od značaja za Zajednicu (marine pSCI) ukupne površine 179,37 km², odnosno oko 7,06 odsto morskog prostora Crne Gore.
Širenjem mreže na morske ekosisteme obezbijeđen je evropski stepen zaštite za ključna staništa duž jadranske obale.
Kada je riječ o morskom biodiverzitetu, mreža uključuje sedam specifičnih morskih lokaliteta. Među njima, nacionalnu zaštitu na nivou parkova prirode ili spomenika prirode već imaju lokaliteti Platamuni, Katič i Ostrvo Stari Ulcinj, kao i podvodne zone Sopot i Dražin vrt unutar Bokokotorskog zaliva. Preostala dva lokaliteta, koja su uvrštena u evropski predlog, a tek treba da dobiju formalnu nacionalnu zaštitu, jesu akvatorijum ostrva Sveti Nikola kod Budve, te širi pojas koji obuhvata Ratac sa Žukotrilicom, uvalu Valdanos i Seku Đeran.
Unutar Boke, mreža donosi detaljno mapiranje jedinstvenih ekosistema. Pored pomenutih podvodnih spomenika prirode Sopot i Dražin vrt – jedinstvenih po izuzetno rijetkim i plitkim kolonijama zlatnog korala – predlogom su obuhvaćeni i niski obalni klifovi i stijene u zoni plime i oseke kod Meljina zbog rijetke endemične flore, kao i vlažne zone i močvarna staništa u unutrašnjosti zaliva, gdje centralno mjesto zauzima Specijalni rezervat prirode Tivatska solila kao međunarodno priznato Ramsarsko područje i ključna tačka na migracionom koridoru ptica. Status područja od značaja za Zajednicu predlaže se i za gotovo kompletan prostor poluostrva Luštica, te područje Parka prirode Orjen.
Područje Vrmca se odlikuje veoma dobro očuvanim iskonskim primorskim ekosistemima. Zahvaljujući strmim stranama i različitim ekspozicijama, na malom prostoru razvijeni su dobro očuvani različiti tipovi šuma – kestenjaci, šume i šikare lovora, zasadi čempresa i primorskih borova, ispresijecani odsječcima stijena, mediteranskim siparima i strmim kamenitim pašnjacima. Na Vrmcu su registrovana značajna nalazišta vrsta gmizavaca poput mačje zmije (Telescopus fallax) i šilca (Coluber najadum), navodi se u opisu Vrmca u Informaciji o Predlogu područja ekološke mreže Natura 2000 u Crnoj Gori.
Priroda ne poznaje administrativne granice
Za razliku od nacionalnih i lokalnih kategorija zaštite, mreža Natura 2000 ne polazi od administrativnih granica niti razvojnih planova. Granice područja određuju se isključivo na osnovu naučnih kriterijuma, odnosno prisustva vrijednih staništa i vrsta od evropskog značaja.
Upravo na osnovu tih kriterijuma Vrmac je uvršten u nacionalni Predlog mreže Natura 2000 kao potencijalno područje od značaja za Zajednicu (pSCI), koje će nakon pristupanja Crne Gore Evropskoj uniji i završetka odgovarajućih procedura postati dio evropske ekološke mreže Natura 2000.
Višegodišnja istraživanja, međunarodni projekti i stručne radionice, koje su predvodili Kulturno-zavičajno udruženje Napredak Gornja Lastva i Centar za održivi prostorni razvoj Expeditio iz Kotora, pokazali su da Vrmac predstavlja jedno od najvrijednijih prirodnih područja na crnogorskom primorju. Studija zaštite, koju je Agencija za zaštitu životne sredine završila 2022. godine, potvrđuje očuvanost zajednica hrasta medunca i mediteranske makije, karakterističnih krečnjačkih staništa, kao i brojnih vrsta od evropskog značaja – od ptica grabljivica i slijepih miševa koji koriste stare austrougarske vojne objekte do više od stotinu vrsta ljekovitog i jestivog bilja.
Međutim, postupak proglašenja Parka prirode Vrmac godinama ostaje bez završnice.
Nakon izrade Studije zaštite 2022. godine sprovedene su javne rasprave u Kotoru i Tivtu o Nacrtu odluke o proglašenju Parka prirode. Zbog velikog interesovanja javnosti i brojnih primjedbi, prije svega vlasnika zemljišta zabrinutih za budući režim korišćenja prostora, rasprava je više puta produžavana i završena je u novembru iste godine. Time je stručni dio postupka praktično bio okončan, ali završni korak, usvajanje odluka u Skupštinama opština Kotor i Tivat nije uslijedio.
Bez formalnog proglašenja zaštite nije bilo moguće imenovati upravljača područja niti uspostaviti sistem koji bi koordinisao očuvanje prirodnih vrijednosti, kulturnog pejzaža, održivo korišćenje prostora i kontrolu razvojnih pritisaka.
Vrijednost Vrmca ne ogleda se samo u njegovoj prirodi. Studija zaštite ističe da je riječ o jednom od najočuvanijih kulturnih pejzaža u Boki Kotorskoj, prostoru u kojem se vjekovima prepliću prirodni procesi i ljudska djelatnost. Na njegovim padinama i grebenima sačuvani su arheološki lokaliteti od praistorije, austrougarski vojni putevi i fortifikacije, stare kamene komunikacije, vrijedni primjeri vernakularne arhitekture, maslinjaci, suhozidi i tradicionalna naselja poput Gornje Lastve. Upravo ta slojevitost čini Vrmac jedinstvenim – kulturna baština ovdje nije odvojena od prirode, već predstavlja njen sastavni dio.
Takav prostor pruža značajan potencijal za razvoj održivog turizma, pješačkih i biciklističkih staza, tradicionalne poljoprivrede, pčelarstva i drugih djelatnosti koje čuvaju identitet prostora umjesto da ga mijenjaju.
Tokom proljećne javne rasprave o Predlogu mreže Natura 2000 bilo je inicijativa da se granice pojedinih područja prilagode razvojnim interesima. Kada je riječ o Vrmcu, stručni timovi ostali su pri stavu da granice moraju biti određene isključivo naučnim kriterijumima, jer upravo na tome počiva čitav sistem Natura 2000.
Novi zakon mijenja pravila
Preokret bi mogao donijeti novi Zakon o zaštiti prirode, čiji je Predlog Vlada utvrdila u junu 2026. godine radi potpunog usklađivanja sa Direktivom o staništima i Direktivom o pticama Evropske unije. Jedna od najznačajnijih novina odnosi se upravo na područja poput Vrmca, koja se prostiru na teritoriji dviju ili više opština.
Prema novom zakonskom rješenju, u takvim slučajevima odluku o proglašenju zaštićenog područja više neće donositi lokalne skupštine, već Vlada Crne Gore. Istovremeno se predviđa imenovanje jednog upravljača za cijeli lokalitet, čime se obezbjeđuje jedinstveno upravljanje zaštićenim područjem. Da li će podizanje nadležnosti na nacionalni nivo obezbijediti skoru i funkcionalnu zaštitu, ili novi teren za građevinske i ekonomske pritiske na prostor, ostaje da vidimo u narednom periodu, nakon formalnog stupanja na snagu novog Zakona o zaštiti prirode, koji se trenutno nalazi u skupštinskoj proceduri.
